संजय लामा थोकर
रोशी गाउँपालिका–८, किर्दाश, काभ्रेपलाञ्चोक

तामाङ समुदायको जीवनपद्धति जन्मदेखि मृत्युसम्म धर्म, संस्कार, परम्परा, कुल, नातागोता र सामाजिक सम्बन्धसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। यही मौलिक जीवनदर्शनभित्र मृत्यु संस्कार अत्यन्त गम्भीर, संवेदनशील र धार्मिक–सामाजिक महत्त्व बोकेको संस्कारका रूपमा स्थापित छ।

काभ्रेपलाञ्चोकको तेमाल, रोशी तथा आसपासका तामाङ बस्तीहरूमा परिवारका कुनै सदस्यको निधन हुँदा शोक केवल घरपरिवारमा सीमित रहँदैन। आफन्त, माइती, छोरीचेली, कुटुम्ब, छिमेकी र गाउँ–समाज नै मृतकको अन्तिम यात्रासम्म सहभागी हुने परम्परा पाइन्छ। यसको उद्देश्य मृतकको अन्तिम यात्रा शुभ र सहज होस्, धार्मिक विधि पूरा होस् र शोकमा रहेको परिवारलाई सामाजिक रूपमा पुनः सामान्य जीवनतर्फ फर्काउन सहयोग पुगोस् भन्ने पनि हो।

मृत्यु संस्कारमा लामागुरुको भूमिका

तामाङ समाजमा बौद्ध धर्म र लामागुरुको भूमिका मृत्यु संस्कारमा विशेष महत्त्वपूर्ण छ। मृत्यु भएपछि शरीरको भौतिक अस्तित्व समाप्त भए पनि बौद्ध दर्शनअनुसार चेतनाको यात्रा त्यहीँ समाप्त हुँदैन। त्यसैले मृतकको आगामी गति शुभ रहोस्, अशान्ति नहोस् र पुनर्जन्मको यात्रा सहज होस् भन्ने उद्देश्यले लामागुरुबाट विभिन्न धार्मिक विधि, पाठ, प्रार्थना तथा पूजापाठ गरिन्छ।

लामागुरुको भूमिका केवल मन्त्र पढ्ने वा पूजा गराउनेमा सीमित हुँदैन। बौद्ध धर्मग्रन्थ तथा परम्पराअनुसार मृतकको चेतनाको यात्राका लागि आवश्यक धार्मिक विधि सम्पन्न गर्ने, प्रार्थना गर्ने र पुण्यकर्ममार्फत मृतकको शुभगतिको कामना गर्ने जिम्मेवारी पनि उहाँहरूले निर्वाह गर्नुहुन्छ।

तर पछिल्लो समय मृत्यु संस्कारमा विभिन्न स्थानीय चलन, धार्मिक अभ्यास र परम्परालाई जथाभावी मिसाउने प्रवृत्ति देखिन थालेको छ। मेरो बुझाइमा, धर्म संस्कारको मूल आधार र शास्त्रीय विधिलाई स्पष्ट रूपमा बुझेर त्यसैअनुसार संस्कार सम्पन्न गर्नु आवश्यक छ। मौलिक परम्पराको संरक्षणका नाममा असम्बन्धित विधि मिसाउँदै जाँदा संस्कारको मूल अर्थ नै अन्योलमा पर्न सक्छ। धर्म संस्कार ‘खिचडी’ जस्तो होइन, यसको आफ्नै विधि, दर्शन र अर्थ हुन्छ।

‘चरतम’ कि ‘चारदाम’?

अब तामाङ छोरीचेलीको मृत्यु संस्कारसँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण विषयतर्फ प्रवेश गरौँ—‘चरतम’।

तामाङ समाजमा प्रचलित ‘चारदाम’ शब्दलाई कतिपयले सामान्य रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। तर तामाङ भाषिक अर्थ र संस्कारको सन्दर्भबाट हेर्दा ‘चरतम’ शब्दले यसको भाव र मर्मलाई अझ नजिकबाट समेट्ने देखिन्छ।

चर = हड्डी
तम = कुरा

यस अर्थमा ‘चरतम’ अर्थात् हड्डीको कुरा वा मृतकको अस्थि–अवशेषसँग जोडिएको विषय भन्ने बुझिन्छ। त्यसैले तामाङ छोरीचेलीको मृत्यु संस्कारमा प्रयोग हुँदै आएको यस शब्दलाई ‘चारदाम’ भन्दा ‘चरतम’ भनेर बुझ्ने र लेख्ने विषयमा गम्भीर बहस आवश्यक देखिन्छ।

चरतम र माइती पक्षको विशेष सम्बन्ध

‘चरतम’ केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड होइन। यसभित्र तामाङ समाजको गहिरो सामाजिक दर्शन लुकेको छ।

छोरी विवाहपछि श्रीमानको घरमा जान्छिन्। उनी नयाँ परिवारको सदस्य बन्छिन्। तर विवाह हुँदैमा उनको जन्मकुल, पुर्ख्यौली घर, ह्रुई र माइतीसँगको सम्बन्ध समाप्त हुँदैन।

यही सम्बन्धलाई मृत्यु संस्कारले अन्तिमपटक औपचारिक रूपमा स्मरण गराउँछ।

पहिचान — विवाहपछि पनि छोरीचेलीको जन्मकुल र पुर्ख्यौली ह्रुईसँगको सम्बन्ध कायम रहन्छ।
सम्बन्ध — माइती र कुटुम्बबीचको सम्बन्ध समाप्त हुँदैन; विवाहले सम्बन्धलाई नयाँ रूप दिन्छ।
जिम्मेवारी — छोरीचेलीलाई विवाहपछि श्रीमानको परिवारको मात्र जिम्मेवारीका रूपमा हेरिँदैन; उनको सुख–दुःख र अन्तिम अवस्थासम्म माइतीको भावनात्मक तथा सामाजिक दायित्व कायम रहन्छ।

त्यसैले तामाङ समाजमा विवाहित छोरीचेलीको मृत्यु हुँदा माइती पक्षलाई खबर गर्ने, उनीहरूको उपस्थिति खोज्ने र अन्तिम संस्कारका महत्वपूर्ण चरणमा माइतीको सहभागिता गराउने परम्परा रहेको पाइन्छ।

मृत्युमा पनि माइतीको अधिकार

जीवनमा विवाहले छोरीलाई नयाँ परिवारसँग जोड्छ, तर मृत्युले उनको जन्मकुल र कर्मकुलबीचको सम्बन्धलाई अन्तिमपटक स्मरण गराउँछ।

कतिपय तामाङ समुदायमा विवाहित छोरीचेलीको मृत्यु भएपछि माइती पक्ष नआएसम्म अन्तिम संस्कार अगाडि नबढाउने परम्परा पनि देखिन्छ। ठाउँअनुसार विधि र प्रक्रिया फरक हुन सक्छन्। त्यसैले सम्पूर्ण तामाङ समाजमा एउटै विधि लागू हुन्छ भनेर दाबी गर्नु उचित हुँदैन।

तर जहाँ यस्तो परम्परा छ, त्यहाँ यसको मूल भावना स्पष्ट छ—छोरीचेलीको जन्मघरले आफ्नो सन्तानप्रतिको अन्तिम दायित्व पूरा गर्नु।

अस्थि वा अवशेष अर्थात् मिनज्याङ सम्बन्धी प्रक्रियामा पनि कतिपय स्थानमा माइती पक्षको विशेष सहभागिता र अधिकार रहने गरेको पाइन्छ। घरका छोराबाट माइती पक्षलाई अस्तु वा मिनज्याङ प्रदान गर्ने चलनसमेत कतिपय समुदायमा रहेको देखिन्छ। यी विधिहरू स्थान, समुदाय र परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन्।

चरतम : एउटा संस्कारभन्दा ठूलो सामाजिक सन्देश

वास्तवमा ‘चरतम’लाई केवल पूजा वा अस्थि विसर्जनसँग जोडेर हेर्दा यसको गहिरो अर्थ छुट्न सक्छ।

यो तामाङ समाजले आफ्ना छोरीचेलीलाई विवाहपछि पनि ‘पराई’ मात्र होइन, जन्मकुलसँग सदैव जोडिएको आफ्नै सन्तानका रूपमा स्वीकार गरेको सामाजिक दर्शन हो।

छोरीले जीवनभर दुई परिवार जोड्छिन्। विवाहपछि एउटा परिवारको सदस्य बने पनि जन्मघरको नाता छोड्दिनन्। मृत्युको अन्तिम घडीमा माइतीको उपस्थिति हुनु त्यसै सम्बन्धको अन्तिम साक्षी हो।

त्यसैले चरतमलाई माइतीको अधिकार, जन्मकुलको पहिचान, सामाजिक सम्बन्ध र छोरीचेलीप्रतिको अन्तिम दायित्वसँग जोडिएको मौलिक संस्कारका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

शब्द पनि संस्कारकै पहिचान हो

हामीले पुस्तौँदेखि चलाउँदै आएका संस्कार र परम्पराका शब्दहरू केवल उच्चारणका शब्द होइनन्; तीभित्र हाम्रो इतिहास, भाषा, संस्कृति र सामाजिक दर्शन लुकेको हुन्छ।

त्यसैले यदि तामाङ भाषिक तथा सांस्कृतिक अर्थका आधारमा ‘चरतम’ शब्द नै उपयुक्त हो भने, यसलाई ‘चारदाम’ भनेर मात्र चलाउने पुरानो अभ्यासमाथि पुनर्विचार गर्नु आवश्यक छ।

मौलिक शब्दको संरक्षण गर्नु भनेको केवल एउटा शब्द सुधार्नु होइन; आफ्नो भाषा, संस्कृति, संस्कार र पहिचानलाई सम्मान गर्नु हो।

अन्ततः तामाङ छोरीचेलीको मृत्यु संस्कारमा अन्तिम चरणका विधि सम्पन्न गर्नुअघि चरतम गर्ने परम्परा हाम्रो समाजको एउटा गहिरो सामाजिक र सांस्कृतिक सन्देश बोकेको अभ्यास हो।

यसलाई सही अर्थमा बुझौँ, यसको मौलिकता खोजौँ र भावी पुस्तालाई प्रमाणसहित हस्तान्तरण गरौँ। धर्म संस्कारमा आवश्यक विधि र परम्पराको सम्मान गरौँ, तर असम्बन्धित विधि मिसाएर मौलिक संस्कारको स्वरूपलाई कमजोर नबनाऔँ।

छोरी विवाहपछि घर बदल्छिन्, जन्मकुल बदल्दिनन्।
मृत्युले जीवन समाप्त गर्छ, तर जन्मकुलसँगको नाता समाप्त गर्दैन।
चरतम त्यही अमर सम्बन्धको अन्तिम संस्कार हो।